Ογδόντα οκτώ εκατομμύρια τόνοι τροφίμων τον χρόνο εκτιμούν οι ειδικοί ότι καταλήγουν στα σκουπίδια, όσον αφορά τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο οι αριθμοί δείχνουν ότι χάνονται ή σπαταλώνται 1,3 δισεκατομμύρια τόνοι ετησίως.
Το 1/3 δηλαδή των τροφίμων που παράγονται για να καταναλωθούν από τους ανθρώπους καταλήγουν στον σκουπιδοτενεκέ.
Στις αναπτυγμένες χώρες, σύμφωνα με στοιχεία του FAO (Food and Agriculture Organisation), πάνω από το 40% της απώλειας τροφής συμβαίνει μετά τη συγκομιδή και κατά τη διάρκεια της μεταποίησης, ενώ στις βιομηχανικές χώρες πάνω από το 40% της απώλειας αφορά το λιανικό εμπόριο και τους καταναλωτές.
Τι μπορεί να γίνει για να μειωθεί το φαινόμενο της κατασπατάλησης πόρων και τροφής;
Μπορούμε ως μεμονωμένα άτομα να συμβάλουμε στη μείωση των αριθμών που καταδεικνύουν μια σκληρή πραγματικότητα;
Φυσικά. Απλά πρέπει να επανακαθορίσουμε τον τρόπο σκέψης μας, άρα και της καταναλωτικής μας συμπεριφοράς, έτσι ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι που έχουν τεθεί μέχρι το 2030 και μιλούν για τη μείωση της κατά κεφαλήν σπατάλης τροφής στο 50%.
Ποσοστό που αφορά τόσο το λιανεμπόριο όσο και τους καταναλωτές, καθώς και τη μείωση της απώλειας πόρων όσον αφορά την αλυσίδα που ξεκινά από τη γραμμή παραγωγής και φτάνει μέχρι τον εφοδιασμό.
Η Ε.Ε. ήδη επιλέγει την κυκλική οικονομία ως τον μόνο δρόμο για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την επισιτιστική ασφάλεια, έχοντας ξεκινήσει από τον Σεπτέμβριο του 2015 την ενημέρωση για την ευαισθητοποίηση των πολιτών του κόσμου.
«Γεννήθηκα στη Σιβηρία, όπου η τροφή δεν περίσσευε. Δεν θα ξεχάσω το βλέμμα της μητέρας μου όταν άφηνα έστω και μία απειροελάχιστη μπουκιά στο πιάτο μου. Αυτό το βλέμμα με κατατρέχει μέχρι σήμερα και με κάνει υποστηρικτή της κυκλικής οικονομίας ως τον μόνο δρόμο στην καταπολέμηση αυτού του τραγικού παγκόσμιου φαινομένου, της σπατάλης πόρων και τροφίμων».
Με αυτά τα λόγια προλόγισε τις εργασίες της επιτροπής ο Vytenis Andriukaitis, επίτροπος Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων, δίνοντας την ανθρώπινη εμπειρία που καθορίζει μετέπειτα συμπεριφορές σε ένα φαινόμενο που δεν είναι τοπικό, δεν αφορά δηλαδή συγκεκριμένες χώρες για συγκεκριμένους λόγους.
Η εικόνα πεινασμένων ανθρώπων, και δη γηραιών, να αναζητούν την τροφή τους στα σκουπίδια ή στα απομεινάρια των λαϊκών αγορών, είναι εικόνα ντροπής που τα τελευταία χρόνια αφορά πάρα πολλούς συνανθρώπους μας καθημερινά.
Και το τραγικό είναι ότι κάθε μέρα, πόσω μάλλον κατά τη διάρκεια των γιορτών αλλά και μεθεόρτια, με τα περισσέματα φαγητών που βρίσκει κανείς πεταμένα στους κάδους των σκουπιδιών στις γειτονιές, στρώνεται κανονικότατα ένα γιορτινό τραπέζι.
Από δίπλα και οι μπλε κάδοι της ανακύκλωσης, κατάμεστοι από συσκευασίες κυρίως παιδικών παιχνιδιών, και παραδίπλα, πεταμένα στο πεζοδρόμιο, με ό,τι σακούλα ή συσκευασία δεν χώρεσε στους κάδους, τα χριστουγεννιάτικα έλατα που μέχρι πρότινος έδιναν ομορφιά στα σπίτια μας, τώρα να στέκουν έρημα και μαδημένα, να περιμένουν υπομονετικά τη μοίρα τους, που ευτυχώς είναι -μέσω των δήμων- οι εταιρείες που παράγουν κομπόστ στο οποίο και μετατρέπονται, δηλαδή σε χρήσιμο εδαφοβελτιωτικό υλικό προς επαναχρησιμοποίηση.
Αυτά σώζονται γιατί μεταποιούνται και αποκτούν νέο κύκλο ζωής, επαναχρησιμοποιούνται, μειώνοντας με αυτό τον τρόπο τη σπατάλη πόρων.
Στις εικόνες αυτές -συνηθισμένο φαινόμενο στα ελληνικά πεζοδρόμια, ειδικά μετά τις γιορτές - αναγιγνώσκει κανείς το ψυχογράφημα νοοτροπιών και τρόπου σκέψης που ηγούνται των πράξεων.
Το μετακατοχικό σύνδρομο των γονέων μας εξελίχθηκε από τους μετέπειτα πολίτες σε ασέβεια απέναντι σε αυτό που μας τρέφει, είτε αυτό αφορά την πρωταρχική πηγή που είναι η γη, το χώμα, το νερό, οι φυσικοί πόροι δηλαδή στο σύνολό τους, είτε στην τελική του μορφή που είναι το εκάστοτε προϊόν. Γιατί το κάθε προϊόν, για να φτάσει στην τελική του μορφή, έχει περάσει από μια αλυσίδα διεργασιών -από την καλλιέργεια, τη συγκομιδή μέχρι τη συσκευασία και την τοποθέτηση στο ράφι ή στα ψυγεία των σούπερ μάρκετ- και αυτό για να γίνει απαιτείται η χρήση πόρων.
Αυτό ήταν βίωμα για τις άλλοτε νοικοκυρές και τους νοικοκύρηδες, που έπρατταν αυτό που ονομάζουμε οικιακή οικονομία στην καθημερινότητά τους.
Δεν υπήρχε αφθονία τροφής ή πρώτων υλών και κάθε τι χρησιμοποιούνταν όχι με τσιγκουνιά, αλλά με σκέψη και προγραμματισμό.
Το ότι αξιοποιούσαν π.χ. το φαγητό της προηγούμενης ημέρας μεταποιώντας το σε κάτι άλλο, έφτασε να είναι ντροπή για εμάς τις διάδοχες νοικοκυρές. Να χρησιμοποιήσουμε τα αποφάγια; Ντροπή!
Ηρθε όμως να ακυρώσει την ντροπή μας η νέα τάση στη μαγειρική και ζαχαροπλαστική παρακαλώ, η οποία δίνει πλέον συνταγές για την επαναχρησιμοποίηση των φαγητών που περίσσεψαν από την προηγούμενη ημέρα και το κάνει με στιλ. Και πλέον ξαναγυρνάμε σε αυτό που έκαναν οι γιαγιάδες και οι μανάδες μας, χωρίς ενοχές, δικαιώνοντάς τες για την τόσων χρόνων λογική τού μαγειρεύω «ό,τι έχω» ή του «δεν πετιέται τίποτα».
Είναι σαφές ότι η μόδα καταγράφει τις ανάγκες των εποχών, προσαρμόζεται και προειδοποιεί για τα μελλούμενα. Ο άλογος υπερκαταναλωτισμός έχει πλέον ορατότατο αντίκρισμα στη Γη, στον πλανήτη που «μας σηκώνει στις πλάτες του».
Γιατί η απώλεια πόρων και η σπατάλη της τροφής, τα δύο σκέλη που απαρτίζουν αυτό που ονομάζεται food waste, έχει πολλές αναγνώσεις και επιπτώσεις.
Είναι παγκόσμιο πρόβλημα που έχει όχι μόνο οικονομικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα, αλλά εγείρει κοινωνικούς και ηθικούς προβληματισμούς, όταν έννοιες όπως επισιτιστική ανασφάλεια και πείνα αφορούν περίπου 800 εκατομμύρια ανθρώπων που, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, υποφέρουν από χρόνιο υποσιτισμό.
Αυτό σε αριθμούς μεταφράζεται στο ότι πλήττεται σχεδόν ένας στους τρεις ανθρώπους του πλανήτη.
«Καταπολεμήστε τη σπατάλη τροφής, ταίστε τον πλανήτη»
Ποιες είναι οι κύριες πηγές/τομείς που εμφανίζουν τη μεγαλύτερη σπατάλη ή απώλεια τροφής;
Οπως αναφέρεται σε ενημερωτικό υλικό στην ιστοσελίδα του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων:
«Στην Ε.Ε. οι τομείς που συμβάλλουν κυρίως στη σπατάλη των τροφίμων είναι τα νοικοκυριά σε ποσοστό 53%, η μεταποίηση (19%), και ακολουθούν οι υπηρεσίες τροφίμων (12%), η πρωτογενής παραγωγή (11%) και το χονδρικό και λιανικό εμπόριο (5%)». Και σωστά σχολιάζεται πως «αυτό σημαίνει ότι όλοι οι συντελεστές της αλυσίδας τροφίμων συμβάλλουν στην απώλεια και σπατάλη των τροφίμων και συνεπώς μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο στην πρόληψη και μείωσή τους».
Αφού λοιπόν τα νοικοκυριά διαχειρίζονται το 53% της κατασπατάλησης τροφής, τότε αντιλαμβανόμαστε ότι η πρόληψη, άρα και η μείωση της σπατάλης είτε πόρων είτε τροφής ξεκινά από εμάς τους ίδιους.
Αυτό το μήνυμα θέλει να περάσει στους καταναλωτές -το ότι ο καθένας μας με μικρή προσπάθεια μπορεί να προσφέρει στην επίλυση του προβλήματος- ένα από τα ενημερωτικά σποτάκια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Η κυκλική οικονομία είναι το μέλλον».
Τι είναι τελικά η κυκλική οικονομία; Είναι απλά η μίμηση του μηχανισμού λειτουργίας της φύσης. Λειτουργία που γνωρίζουν πολύ καλά οι αγρότες όλου του κόσμου αλλά και οι προηγούμενες γενιές των ανθρώπων ή μερικές φυλές ακόμη που ζούσαν ή ζουν εξαρτώμενες και εναρμονισμένα με τους ρυθμούς αλλά και τους νόμους της.
Και αφηγείται:
«Στη φύση τα πάντα ανακυκλώνονται και αξιοποιούνται.
Τα φυτά απορροφούν το φως του ήλιου, τα φύλλα φυτών και δέντρων μεγαλώνουν, το χώμα εμπλουτίζεται, οι σπόροι ανθίζουν και ο αέναος κύκλος της ζωής συνεχίζεται.
Τίποτα δεν πάει χαμένο, τα πάντα αξιοποιούνται.
Στην πραγματικότητα, αυτό που γνωρίζουμε και κατανοούμε ως "σπατάλη τροφίμων, απώλεια πόρων" προέρχεται μόνο από ένα είδος στον πλανήτη.
Εμάς, τους ανθρώπους. Ομως ίσως όχι για πολύ ακόμη.
Η κυκλική οικονομία μετατρέπει τα σκουπίδια μας σε πόρο με αξία.
Η βιωσιμότητα των προϊόντων ήδη εντάσσεται στον αρχικό τους σχεδιασμό, προκειμένου να παραμένουν χρήσιμα και μετά το τέλος της ζωής τους, επανεντασσόμενα στον κύκλο της γραμμής παραγωγής.
Γιατί τα σκουπίδια μιας βιομηχανίας μπορούν να γίνουν η πρώτη ύλη μιας άλλης βιομηχανίας.
Η Ε.Ε. ήδη προχωρά στον δρόμο για την εφαρμογή της κυκλικής οικονομίας σε όλα τα επίπεδα μέσω τριών μέσων: του οικολογικού σχεδιασμού, της πρόληψης κατασπατάλησης πόρων και τροφής και της επαναχρησιμοποίησης ή ανακύκλωσης.
Υιοθετώντας τις αρχές της κυκλικής οικονομίας, θα εξοικονομήσουμε μεγάλα χρηματικά ποσά, θα δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας και θα μειωθούν οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.
Ετσι οι κοινωνίες αλλά και το περιβάλλον θα αποκτήσουν μεγαλύτερη αντοχή στον χρόνο, έτσι θα δημιουργήσουμε μέλλον για τις επόμενες γενιές».
Αν σκεφτεί κανείς ότι η παγκόσμια ζήτηση για τρόφιμα αναμένεται να αυξηθεί σε 60% (αύξηση πληθυσμού και εισοδήματος, αλλαγές καταναλωτικών προτύπων), σύμφωνα πάντα με στοιχεία του FAO, έχοντας συνειδητοποιήσει ότι οι πόροι της Γης δεν είναι ανεξάντλητοι, ότι δεν υπάρχει μια καλή μάγισσα που μετατρέπει με το μαγικό της ραβδί κάθε μας σκουπίδι σε χρήσιμο προϊόν, τότε αντιλαμβανόμαστε την ανάγκη άμεσης αντίδρασης τόσο σε επίπεδο χωρών και κυβερνήσεων όσο και σε επίπεδο μεμονωμένων μονάδων, δηλαδή εμάς των πολιτών.
Αν πάρουμε ως πρώτους υπεύθυνους τις κυβερνήσεις, θα πρέπει να δούμε τι αποφάσισε η Ολομέλεια των Ηνωμένων Εθνών, συμπεριλαμβανομένης της Ε.Ε. και της Ελλάδας (25 Σεπτεμβρίου 2015).
Δεσμεύτηκαν λοιπόν για την επίτευξη δεκαεπτά αναπτυξιακών στόχων μέχρι το 2030, που στόχο έχουν -θεωρητικά τουλάχιστον- τον τερματισμό της φτώχειας, την προστασία του πλανήτη και την εξασφάλιση της ευημερίας για όλους.
Σε αυτούς τους στόχους συμπεριλαμβάνεται και «η μείωση στο 50% τής κατά κεφαλήν σπατάλης τροφίμων σε επίπεδο λιανικής πώλησης και καταναλωτή, καθώς και η μείωση της απώλειας τροφίμων κατά μήκος της αλυσίδας παραγωγής και εφοδιασμού».
Πώς θα γίνει εφικτό να υλοποιηθούν οι δεσμεύσεις τους;
«Η Ε.Ε. υιοθέτησε μέτρα προκειμένου να βοηθήσει τη μετάβαση των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων και των καταναλωτών σε μια ισχυρότερη και πιο κυκλική οικονομία, όπου η αξία των προϊόντων, των υλικών και των πόρων παραμένει στην οικονομία όσο το δυνατόν περισσότερο. Η παραγωγή αποβλήτων περιορίζεται στο ελάχιστο και οι πόροι χρησιμοποιούνται με πιο βιώσιμο τρόπο, έτσι ώστε να υπάρξουν οφέλη για το περιβάλλον αλλά και την οικονομία».
Οι λέξεις: λιγότερα απόβλητα, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση είναι η καρδιά της κυκλικής οικονομίας. Γιατί;
Γιατί, σύμφωνα και πάλι με τον FAO, οι αιτίες που προκαλούν είτε την απώλεια είτε τη σπατάλη των τροφίμων εντοπίζονται «από το στάδιο της προ-συγκομιδής έως την κατανάλωση, στις πρακτικές παραγωγής, στα πρότυπα ποιότητας, στη μη συγκομιδή, στην υπερ-παραγωγή, στον ανεπαρκή προγραμματισμό, στις τεχνικές συγκομιδής, στις συνθήκες αποθήκευσης, στη μεταφορά ιδιαίτερα των νωπών προϊόντων, στην αυξανόμενη ευημερία και τον πλούτο των νοικοκυριών, στην ανάπτυξη του τομέα εστίασης και τροφοδοσίας, στον κακό σχεδιασμό των αγορών των νοικοκυριών, στην απόρριψη τροφίμων λόγω σύγχυσης με τις ημερομηνίες "best before" και "use-by", στις υπερβολικές μερίδες φαγητού που δεν καταναλώνονται, στις καταναλωτικές συνήθειες (π.χ. προμήθειες για μεγάλες χρονικές περιόδους), στα μεγέθη των συσκευασιών, στις μαζικές προσφορές κ.λπ.».
Ωραία όλα αυτά τα θεωρητικά, θα μπορούσε να πει κανείς. Εγώ όμως ως καταναλωτής τι μπορώ να κάνω;
Πολύ σωστή ερώτηση και η απάντηση δεν θέτει κανένα ίχνος ψυχαναγκασμού στην απόλαυση. Το μόνο που χρειάζεται είναι οργάνωση και αλλαγή νοοτροπίας, στην οποία πολλοί ήδη έχουν οδηγηθεί λόγω της συνεχιζόμενης οικονομικής κρίσης προκειμένου να τα φέρουν βόλτα, κάνοντάς το όμως με βαριά καρδιά, αφού ακόμη πιστεύουν ότι η υπεραφθονία δηλώνει ευημερία.
Ομως με τα νέα επιστημονικά δεδομένα, ευημερία θα έχουμε μόνο αν διατηρήσουμε σε καλή κατάσταση τον πλανήτη μας που ήδη υποφέρει -και μαζί του και οι άνθρωποι- από τις αλόγιστες πράξεις μας, ώστε να συνεχίσει να υπάρχει και να μπορεί να παράγει τα αναγκαία για τη διαιώνισή μας.
Εχουμε μιλήσει σε παλαιότερα άρθρα μας για την ανάγκη σωστής ανακύκλωσης, της κομποστοποίησης των υπολειμμάτων πρώτων υλών από την προετοιμασία του φαγητού, της επαναχρησιμοποίησης του νερού που καταναλώνουμε για το ξέπλυμα των λαχανικών και φρούτων, τη χρήση βιοδιασπώμενων συσκευασιών και υλικών, οικολογικών προϊόντων, π.χ. καθαριστικών, που δεν επιβαρύνουν τον υδροφόρο ορίζοντα και τα θαλάσσια συστήματα και πολλές ακόμη πρακτικές που αν εφαρμόζονταν σε ευρεία κλίμακα, θα βοηθούσαμε τη Γη να ανακάμψει και να μας δίνει ποιοτική τροφή για αντιγύρισμα.
Τι μπορώ να κάνω στην καθημερινή μου ζωή για να περιορίσω τη σπατάλη των τροφίμων;
Τώρα θα αναφερθούμε στις απλές τακτικές οι οποίες δίνουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής στα νωπά προϊόντα που αποθηκεύουμε στο ψυγείο μας και στις οδηγίες για σωστές αγορές, όπως αναφέρονται στο προωθητικό ενημερωτικό υλικό των υπουργείων Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων της Ε.Ε. υπό τον τίτλο
: «Τι μπορώ να κάνω στην καθημερινή μου ζωή για να περιορίσω τη σπατάλη των τροφίμων».
Τις αναπαράγουμε:
⒈ Προγραμματίστε τα ψώνια σας: προγραμματίστε το μενού της εβδομάδας. Ελέγξτε τα τρόφιμα που έχετε στο ψυγείο και στα ντουλάπια σας και στη συνέχεια φτιάξτε έναν κατάλογο μόνο με τα τρόφιμα που σας λείπουν. Οταν θα πάτε για ψώνια, πάρτε τον κατάλογο μαζί σας και τηρήστε τον αυστηρά. Μην επηρεάζεστε από διάφορες προσφορές και μην πηγαίνετε για ψώνια όταν είστε πεινασμένοι, γιατί θα αγοράσετε περισσότερα από όσα χρειάζεστε.
Προτιμήστε χύμα αντί για προσυσκευασμένα φρούτα και λαχανικά, ώστε να αγοράζετε ακριβώς την ποσότητα που χρειάζεστε.
⒉ Ελέγξτε τις ημερομηνίες λήξης: αν δεν έχετε σκοπό να καταναλώσετε ένα προϊόν του οποίου η ημερομηνία λήξης πλησιάζει, ψάξτε για ένα άλλο με πιο μακρινή ημερομηνία λήξης.
Προσοχή στις ενδείξεις των ημερομηνιών λήξης.
«Κατανάλωση μέχρι», σημαίνει ότι το προϊόν μπορεί να καταναλωθεί με ασφάλεια μέχρι την αναφερόμενη ημερομηνία (π.χ. το κρέας ή το ψάρι). Η σήμανση «κατά προτίμηση μέχρι» δείχνει την ημερομηνία μέχρι την οποία το προϊόν διατηρεί όλα τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του, πράγμα που σημαίνει ότι το προϊόν μπορεί να καταναλωθεί με ασφάλεια ακόμα και μετά την αναγραφόμενη ημερομηνία.
⒊ Μην ξεφεύγετε από τον προϋπολογισμό σας: σπατάλη τροφίμων σημαίνει σπατάλη χρημάτων.
⒋ Διατηρείτε το ψυγείο σας σε καλή κατάσταση: ελέγξτε τη στεγανότητα και τη θερμοκρασία του ψυγείου. Τα τρόφιμα χρειάζονται θερμοκρασία 1-5 βαθμών Κελσίου για να διατηρούνται όσο το δυνατόν πιο φρέσκα και για μεγαλύτερο διάστημα.
⒌ Διατηρείτε τις τροφές σύμφωνα με τις οδηγίες που αναγράφονται στη συσκευασία.
⒍ Αλλάζετε τη θέση των τροφίμων: όταν ψωνίζετε νέα τρόφιμα, φροντίστε να τοποθετείτε στο μπροστινό μέρος του ψυγείου ή των ραφιών τα παλιότερα που είχατε. Βάζετε τα νέα τρόφιμα στο πίσω μέρος, ώστε να μην κινδυνεύετε να βρείτε αργότερα στα ράφια σας μουχλιασμένες τροφές.
⒎ Σερβίρετε μικρές ποσότητες τροφίμων κι αν θελήσετε λίγο ακόμη, μπορείτε να ξαναβάλετε όση ποσότητα θέλετε παραπάνω (έτσι δεν θα μείνει τίποτα στο πιάτο, το οποίο θα αναγκαστείτε να το πετάξετε κατόπιν στα σκουπίδια).
⒏ Χρησιμοποιείτε τα υπολείμματα των τροφών: αντί να πετάτε τα υπολείμματα των τροφών στον σκουπιδοτενεκέ, χρησιμοποιήστε τα για το γεύμα ή το δείπνο της επόμενης μέρας ή καταψύξτε τα για μελλοντική χρήση. Τα φρούτα που αρχίζουν να χαλάνε μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε γλυκά ή τάρτες φρούτων και τα λαχανικά για να φτιάξετε σούπες.
9. Καταψύξτε: αν τρώτε μικρή ποσότητα ψωμιού, καταψύξτε το και, όταν το χρειαστείτε, βγάλτε μερικές φέτες λίγες ώρες πριν το καταναλώσετε. Αντίστοιχα μπορείτε να καταψύξετε μαγειρευμένες τροφές, ώστε να έχετε έτοιμα γεύματα για τις ημέρες που δεν έχετε διάθεση να μαγειρέψετε.
10. Κάντε τις τροφές σας λίπασμα: υπολείμματα τροφών, όπως φλούδες από φρούτα και λαχανικά, μπορούμε να τα βάζουμε σε ειδικούς κάδους λιπασματοποίησης. Σε λίγους μήνες θα έχετε ένα άριστο λίπασμα για τα φυτά σας.
Για τα υπολείμματα μαγειρευμένων τροφών η καλύτερη λύση είναι ο κομποστοποιητής κουζίνας. Δεν έχετε παρά να τον γεμίσετε με υπολείμματα τροφών, να προσθέσετε μια στρώση ειδικών μικροβίων και να τα αφήσετε να υποστούν ζύμωση. Το προϊόν που θα προκύψει μπορεί να χρησιμοποιηθεί για φυτά εσωτερικού χώρου και για τον κήπο σας.
